عبادات در اسلام، دو وجهه، دارند: یکی، ظاهری و صوری و دیگری، باطنی و نفسانی. جنبه صوری آن ها عبارت است از: افعال و حرکات و اذکاری که با زبان، تلفظ می شوند؛ یعنی همان قالب هایی که از شرع رسیده و فقهای عظام در رساله های عملیه آن ها را ثبت و ضبط نموده اند. مکلفین وظیفه دارند مسائل مربوط را به طور دقیق بیاموزند و بر طبق آن عمل نمایند. در این راستا، در صورتی که درست انجام وظیفه کنند عملشان مقبول واقع می شود و مأجور خواهند بود. از این دیدگاه، نماز عبارت است از: اول، نیت نماز؛ یعنی خطور به ذهن یا این که بدانند چه نمازی می خواهند بخوانند. دوم، تکبیرة الاحرام؛ سوم، قرائت؛ چهارم، رکوع و ذکر آن؛ پنجم، سجود و ذکر آن؛ ششم، تشهد و اذکار آن؛ هفتم، سلام و اذکار آن.
چنان که اشاره شد، همه این ها جز یک سری افعال و حرکات و اذکار زبانی چیز دیگری نیستند. در واقع، همه این ها قالب های دنیوی و صوری هستند که اندکی بعد از وقوع، نابود می گردند و بعد از مرگِ نمازگزار و در عالم برزخ و قیامت بدین صورت دنیوی، وجود ندارند.
از آیات قرآن کریم و احادیث پیامبر و ائمه معصومین علیهم السلام و سیره عملی آنان استفاده می شود که تمام حقیقت نماز در همین افعال و حرکات و اذکار صوری خلاصه نمی شود، بلکه در ورای این ها حقیقت دیگری وجود دارد که می توان آن را به عنوان روح و صورت باطنی نماز تعریف کرد و آن عبارت است از: یاد خدا و توجه و حضور قلبی به معبود حقیقی. آنچه از نماز صوری باقی می ماند، همین وجهه معنوی و باطنی نماز است که در خمیره ذات انسان، ثبت و ضبط می گردد و نفس را کامل و کامل تر می گرداند. به همین سبب است که در احادیث اسلامی، نماز به عنوان معراج مؤمن و ناهی از فحشا و منکر و موجب تقرب بنده به خدا معرفی شده است. فلسفه تشریع نماز و این همه تأکید و سفارش پیشوایان معصوم علیهم السلام نیز تحصیل همین مقامات باطنی است. خدای متعال در قرآن کریم به پیامبر خود می فرماید:
من تو را برگزیدم، پس بدانچه به تو وحی می شود گوش فرا ده. من خدای یکتا هستم و خدایی جز من نیست، پس مرا پرستش کن و نماز را برای یاد من برپادار.[1]
هم چنین در جایی دیگر می گوید:
ای کسانی که ایمان آورده اید، خدای را بسیار یاد کنید.[2]
در آیه یاد شده از مؤمنین خواسته شده که همواره و در همه احوال به یاد خدا باشند؛ چه در حال نماز و چه در حالات دیگر.
معلوم می شود یاد خدا، امری است کاملاً مطلوب.
خدای متعال در آیه دیگری به مؤمنین فرموده:
مرا یاد کنید تا من هم شما را یاد کنم.[3]
در برخی آیات نیز به فواید و ثمرات ذکر، اشاره شده است:
آنان که ایمان آورده اند و قلوبشان به یاد خدا آرامش یافته، همانا که به ذکر خدا دل ها آرامش می یابد.[4]
به عنوان نمونه، در بعضی آیات قرآن کریم، نهی از فحشا و منکر، یکی از ثمرات نماز معرفی شده و ذکر و یاد خدا از همه چیز برتر دانسته شده است:
همانا که نماز بازدارنده از فحشا و منکر می باشد و ذکر [ یاد] خدا برتر است.[5]
حضرت باقر علیه السلام در تفسیر: « وَلَذِكْرُ اللّهِ أَكْبَرُ » نیز می فرماید: یاد خدا از نمازگزاران بسیار مهم تر و ارزشمندتر از یاد نمازگزاران نسبت به خدا می باشد، آیا نمی بینی که خدا در قرآن فرموده: « فَاذكُرُونِى أَذكُرْكُمْ ».[6]
همان گونه که در آیه یاد شده آمده بازدارندگی از فحشا و منکر به عنوان یکی از آثار حتمی نماز معرفی شده است. بنابراین، اگر فرد نمازخوانی مرتکب فحشا و منکر می گردد، معلوم می شود نمازش عیبی داشته؛ گرچه از لحاظ قرائت و رعایت احکام فقهی، کامل و مجزی بوده است. آن نقص می تواند عدم حضور قلب در حال نماز باشد. آنچه می تواند ناهی از فحشا و منکر باشد، یاد باطنی خداست، نه این مراسم صوری تنها. همین مطلب را می توان در مورد معراج بودن و مقرب بودن نماز در مورد خدای بی زمان و بی مکان گفت:
در احادیث آمده: «الصلاة معراج المؤمن»، باید توجه داشته باشیم که حرکات و اذکار نماز از امور دنیوی هستند که اندکی بعد از حدوث نابود می شوند، پس صرف انجام این ها نمی تواند سبب عروج نفسانی نمازگزار باشد، بلکه جنبه باطنی و نفسانی نماز است که باقی می ماند و می تواند روح مجرد و ملکوتی نمازگزار را به عالم بالا عروج دهد.